موسی مبرقع(ع)، حلقه تداوم تمدن فاطمی قم

محمدباقر مشکات در گفتگو با خبرنگار پايگاه خبری تحليلی قم فردا با اشاره به جایگاه تاریخی و تمدنی شهر مقدس قم اظهار کرد: قم امروز تنها یک شهر مذهبی و زیارتی نیست، بلکه به عنوان جهان‌شهر تمدنی اهل‌بیت(ع) شناخته می‌شود و این جایگاه، ریشه در یک روند تاریخی عمیق دارد که از قرن‌ها پیش شکل گرفته و با حضور حضرت فاطمه معصومه(س) به نقطه‌ای تعیین‌کننده رسیده است.
وی افزود: قم پیش از ورود حضرت معصومه(س) نیز به عنوان زیست‌بوم شیعی شناخته می‌شد، اما هجرت بانوی کرامت، ماهیت این شهر را دگرگون کرد و قم را از یک شهر مذهبی به کانونی علمی، فرهنگی، معنوی و تمدن‌ساز تبدیل کرد. به تعبیر دیگر، حضور حضرت فاطمه معصومه(س) آغاز مرحله جدیدی در حیات قم بود؛ مرحله‌ای که در آن دانش، معنویت، ولایت‌مداری و فرهنگ اهل‌بیت(ع) در کنار یکدیگر قرار گرفتند.
این کارشناس دینی ادامه داد: برای درک این تحول باید به پیشینه تاریخی قم توجه کنیم. ورود خاندان اشعری به قم در حدود سال ۹۰ هجری قمری را می‌توان یکی از مراحل مهم آماده‌سازی این شهر دانست. اشعریون که از کوفه به قم آمدند، تنها یک جابه‌جایی جغرافیایی انجام ندادند، بلکه زمینه شکل‌گیری یک شبکه اجتماعی، فرهنگی و مذهبی را فراهم کردند.
وی تصریح کرد: خاندان اشعری با ارتباط گسترده با امامان معصوم(ع)، گردآوری و نقل احادیث و ایجاد بسترهای علمی و اجتماعی، قم را به یکی از پایگاه‌های مهم تشیع تبدیل کردند. شخصیت‌هایی همچون زکریا بن آدم و احمد بن اسحاق قمی نمونه‌هایی از نخبگانی بودند که در تقویت جایگاه علمی و اعتقادی قم نقش داشتند. بنابراین می‌توان گفت زمینه‌ای که بعدها پذیرای هجرت حضرت معصومه(س) شد، در طول سال‌ها توسط جامعه شیعی قم شکل گرفته بود.
مشکات با اشاره به تفاوت هجرت حضرت فاطمه معصومه(س) با دیگر هجرت‌های تاریخی گفت: مهم‌ترین ویژگی این هجرت، مأموریت و آثار گسترده تمدنی آن است. شواهد روایی و تاریخی نشان می‌دهد که جایگاه حضرت معصومه(س) از مدت‌ها پیش مورد توجه اهل‌بیت(ع) قرار داشته است و این مسئله نشان‌دهنده اهمیت ویژه حضور ایشان در قم است.
وی افزود: روایت معروف امام صادق(ع) درباره قم و حضرت فاطمه معصومه(س) از مهم‌ترین اسناد در تبیین این جایگاه است. در این روایت، قم به عنوان حرم اهل‌بیت(ع) معرفی شده و از دفن بانویی از خاندان پیامبر(ص) در این شهر خبر داده شده است. قرار گرفتن قم در کنار مکه، مدینه و کوفه در این روایت، بیانگر جایگاه ویژه این شهر در جغرافیای معنوی و تمدنی اسلام است.
این کارشناس دینی ادامه داد: بر همین اساس، ورود حضرت معصومه(س) را نباید صرفاً یک سفر تاریخی یا حرکتی فردی دانست. این هجرت، قم را وارد مرحله تازه‌ای کرد و زمینه شکل‌گیری یک قطب علمی و معنوی را فراهم ساخت. بیت‌النور و بارگاه حضرت معصومه(س) در طول قرن‌ها به مرکزی برای زیارت، معرفت، علم و ارتباط مردم با فرهنگ اهل‌بیت(ع) تبدیل شد.
وی با اشاره به نقش امام‌زادگان در تداوم این جریان اظهار کرد: حدود نیم قرن پس از رحلت حضرت معصومه(س)، حضرت موسی مبرقع(ع)، فرزند امام جواد(ع)، در سال ۲۵۶ هجری قمری وارد قم شد. این هجرت نیز اهمیت فراوانی دارد؛ زیرا نشان می‌دهد قم به تدریج به مقصد و پناهگاهی برای خاندان اهل‌بیت(ع) و سادات تبدیل شده بود.
مشکات خاطرنشان کرد: حضور حضرت موسی مبرقع(ع) و دیگر امام‌زادگان در قم، موجب تقویت و تداوم جریان فرهنگی و معنوی شکل‌گرفته در این شهر شد. همچنین از نسل حضرت موسی مبرقع(ع)، سادات بزرگواری پدید آمدند که در طول قرن‌ها در عرصه‌های علمی، اجتماعی و خدمت به حرم حضرت معصومه(س) نقش‌آفرینی کردند.
وی افزود: بنابراین اگر بخواهیم تاریخ تمدنی قم را بررسی کنیم، با یک زنجیره به‌هم‌پیوسته مواجه هستیم؛ زنجیره‌ای که با حضور و فعالیت خاندان اشعری زمینه‌سازی شد، با هجرت حضرت فاطمه معصومه(س) به نقطه اوج رسید و با حضور امام‌زادگان و سادات، از جمله حضرت موسی مبرقع(ع)، استمرار پیدا کرد.
این کارشناس دینی تأکید کرد: امروز بزرگداشت حضرت موسی مبرقع(ع) در حقیقت بزرگداشت یکی از حلقه‌های این زنجیره تمدنی است. محور این زنجیره، حضرت فاطمه معصومه(س) و امتداد آن، حضور سادات و امام‌زادگانی است که در طول تاریخ به غنای فرهنگی و معنوی قم کمک کردند.
وی در پایان گفت: قم امروز قلب تپنده تشیع و یکی از مهم‌ترین مراکز علمی و دینی جهان اسلام است. شکل‌گیری حوزه علمیه، نقش‌آفرینی علما و مراجع، پیروزی انقلاب اسلامی و استمرار جریان‌های علمی و فرهنگی، همگی در امتداد همان هویت تاریخی و معنوی قرار دارند. از این منظر، میراث قم تنها متعلق به گذشته نیست، بلکه می‌تواند در عصر حاضر نیز در مسیر ترویج معارف اهل‌بیت(ع)، گسترش فرهنگ دینی و تحقق تمدن نوین اسلامی نقش‌آفرین باشد.
انتهای خبر/