احسان نراقی

زندگی و خاندان

احسان‌الله نراقی، مشهور به احسان نراقی، در ۲۲ شهریور ۱۳۰۵ خورشیدی (۱۳ سپتامبر ۱۹۲۶) به دنیا آمد. بیشتر منابع کاشان را زادگاه او می‌دانند، هرچند در ویکی‌پدیای فارسی تهران ذکر شده است. او از خاندان نراقی و از نوادگان ملا مهدی نراقی، عالم نامدار سدهٔ دوازدهم هجری و نویسندهٔ «جامع السعادات»، بود. پدرش حسن نراقی در جوانی لباس روحانیت داشت و در سال ۱۳۱۴ آن را کنار گذاشت و بعدها به کار قضاوت پرداخت. مادرش رخشنده‌گوهر مشیری بود که با آیت‌الله سید ابوالقاسم کاشانی نسبت خویشاوندی داشت.

تحصیلات

نراقی تحصیلات مقدماتی را تا کلاس یازدهم در مدرسهٔ پهلوی کاشان گذراند و سال آخر دبیرستان را در دارالفنون تهران به پایان رساند. او دو سال در دانشگاه تهران حقوق خواند و سپس به توصیهٔ پدرش برای ادامهٔ تحصیل به سوئیس رفت. نراقی کارشناسی جامعه‌شناسی را از دانشگاه ژنو گرفت و پس از مدتی اقامت در ایران، با بورس تحصیلی دکترای خود را از دانشگاه سوربن پاریس دریافت کرد. به گزارش ویکی‌پدیای فارسی، او در دوران دانشجویی در اروپا به محافل چپ نزدیک بود، اما بعدها از این گرایش فاصله گرفت.

فعالیت علمی در ایران

نراقی در سال ۱۳۳۱ خورشیدی (۱۹۵۲) به ایران بازگشت. به روایت خودش، در دوران نهضت ملی شدن نفت با محمد مصدق و آیت‌الله کاشانی ارتباط داشت. او سپس به دانشگاه تهران پیوست و با همکاری غلامحسین صدیقی و علی‌اکبر سیاسی، مؤسسهٔ مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران را بنیان گذاشت و از ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۹ مدیریت آن را بر عهده داشت. این مؤسسه از نخستین مراکز پژوهش اجتماعی نوین در ایران بود و افزون بر انتشار کتاب‌های متعدد در علوم اجتماعی، در پژوهش‌های مربوط به طرح‌های جامع شهرهایی چون تهران و شیراز نقش داشت. نراقی همچنین در این سال‌ها استاد علوم اجتماعی دانشگاه تهران بود.

یونسکو و پژوهش‌های بین‌المللی

همکاری نراقی با یونسکو از اواخر دههٔ ۱۳۳۰ با پژوهش دربارهٔ تأسیس مؤسسات علوم اجتماعی در کشورهای خاورمیانه آغاز شد. او برای سازمان ملل متحد نخستین پژوهش جهانی دربارهٔ پدیدهٔ فرار مغزها را انجام داد و از نخستین جامعه‌شناسانی بود که مهاجرت نخبگان کشورهای در حال توسعه به کشورهای پیشرفته را بررسی کرد. از سال ۱۹۶۹ مدیر بخش جوانان یونسکو در پاریس شد و در ۱۹۷۰ در دانشگاه پاریس ۸ (ونسن) دربارهٔ جوانان، آموزش و جامعه در کشورهای جهان سوم درس داد. پس از بازنشستگی نیز تا ۱۹۹۹ مشاور مدیرکل یونسکو بود.

مشاور دربار در سال‌های پایانی پهلوی

نراقی با خانوادهٔ فرح پهلوی نسبت خانوادگی داشت و سال‌ها از مشاوران او بود. در ماه‌های پایانی حکومت پهلوی در سال ۱۳۵۷، به معرفی فرح، حدود هشت بار با محمدرضا شاه پهلوی دیدار کرد. او بعدها نوشت که در این دیدارها کوشیده است شاه را به اصلاحات، احترام به قانون اساسی و شناخت درست نیروهای اجتماعی، به‌ویژه نفوذ روحانیت، ترغیب کند و از فساد اطرافیان دربار و هزینه‌هایی مانند جشن‌های ۲۵۰۰ ساله انتقاد کرده است. داوری‌ها دربارهٔ نقش او یکسان نیست: خود او را مشاوری منتقد و مستقل می‌دانست، اما برخی منتقدان او را از نظریه‌پردازان نزدیک به حکومت پهلوی شمرده‌اند که از جمله تأسیس حزب رستاخیز را مثبت ارزیابی کرده بود.

پس از انقلاب ۱۳۵۷

پس از پیروزی انقلاب، نراقی سه بار بازداشت شد. بار نخست در اوایل ۱۳۵۸ با وساطت مرتضی مطهری به‌زودی آزاد شد. بار دوم هنگام خروج از کشور بازداشت شد و چهار ماه و ده روز در زندان اوین ماند. بار سوم در تیر ۱۳۶۰ به اتهام همکاری با دفتر ابوالحسن بنی‌صدر بازداشت شد و پس از حدود پانزده ماه، از اتهام‌ها تبرئه شد. او بعدها به فرانسه رفت و خاطرات دیدارهایش با شاه و دوران زندان را در کتابی نوشت که نخست در ۱۹۹۱ به فرانسوی منتشر شد و سپس به انگلیسی با عنوان «از کاخ تا زندان» و به فارسی با عنوان «از کاخ شاه تا زندان اوین» درآمد. نراقی در سال‌های بعد بارها به ایران سفر کرد، با نشریات داخلی گفت‌وگو داشت و در دانشگاه‌ها سخنرانی کرد. به گفتهٔ خودش، دو بار نشان لژیون دونور فرانسه را، از شارل دوگل و فرانسوا میتران، دریافت کرده بود.

اندیشه و آثار

اندیشهٔ نراقی بر نوعی عمل‌گرایی اصلاح‌طلبانه و غیرانقلابی استوار بود. او بارها گفت که هرگز به روش‌های انقلابی باور نداشته و می‌خواسته است از راه پژوهش جدی، مسئولان را از واقعیت‌های جامعه آگاه کند. در آثارش به نسبت فرهنگ ایرانی و تمدن غرب، هویت فرهنگی و نقد ایدئولوژی‌ها پرداخت. مهم‌ترین کتاب‌های فارسی او عبارت‌اند از:

• علوم اجتماعی و سیر تکوینی آن (۱۳۴۴)
• غربت غرب (۱۳۵۳)
• آنچه خود داشت (۱۳۵۵)
• طمع خام (۱۳۵۶)
• از کاخ شاه تا زندان اوین (ترجمهٔ فارسی، ۱۳۷۲)
• در خشت خام، گفت‌وگوی ابراهیم نبوی با او (۱۳۷۸)
• نظری به تحقیقات اجتماعی در ایران (۱۳۷۹)
• پایان یک رؤیا: در نقد مارکسیسم (۱۳۸۸)
• ترجمهٔ آیین جوانمردی اثر هانری کربن (۱۳۸۳)

درگذشت و آرامگاه

احسان نراقی در ۱۲ آذر ۱۳۹۱ (۲ دسامبر ۲۰۱۲) پس از بیماری طولانی در منزلش در تهران درگذشت. خانواده‌اش موافقت معاونت فرهنگی وزارت ارشاد را برای خاکسپاری او در قطعهٔ نام‌آوران بهشت زهرا گرفته بودند، اما به دلیل مخالفت رئیس وقت شورای شهر تهران، در قطعه‌ای عادی از بهشت زهرا به خاک سپرده شد. این رویداد و سکوت نسبی رسمی پس از مرگش در رسانه‌ها بازتاب یافت.