از ۵۵۰ پیش از میلاد تا امروز

مشاهیر تاریخ ایران

زندگی‌نامهٔ پادشاهان، شاعران، دانشمندان، هنرمندان، سیاستمداران و قهرمانانی که تاریخ و فرهنگ ایران را ساختند؛ به ترتیب دوره و با خط زمان، آثار و پرسش‌های پرتکرار دربارهٔ هر کدام.

۷۵چهرهٔ ماندگار

۱۱دورهٔ تاریخی

۲۵سده تاریخ

پادشاهان و فرمانروایان۱۸ نفر شاعران و نویسندگان۲۷ نفر دانشمندان و فیلسوفان۲۲ نفر هنرمندان۱۰ نفر سیاستمداران و رجال۱۳ نفر سرداران و قهرمانان۱۱ نفر

هخامنشیان

۵۵۰ تا ۳۳۰ پیش از میلاد

نخستین شاهنشاهی بزرگ ایرانی که کوروش بزرگ بنیاد گذاشت و در زمان داریوش از دره سند تا مصر و بالکان گسترده شد. تخت جمشید، پاسارگاد، شاهراه شاهی و سازمان ساتراپی از یادگارهای این دوره است.

کوروش بزرگحدود ۶۰۰ تا ۵۳۰ پیش از میلادبنیان‌گذار شاهنشاهی هخامنشی داریوش بزرگحدود ۵۵۰ تا ۴۸۶ پیش از میلادسومین شاهنشاه هخامنشی، سازندهٔ تخت جمشید خشایارشاحدود ۵۱۸ تا ۴۶۵ پیش از میلادچهارمین شاهنشاه هخامنشی

اشکانیان

۲۴۷ پیش از میلاد تا ۲۲۴ میلادی

پارت‌ها یا اشکانیان نزدیک به پنج سده بر ایران فرمان راندند و رقیب اصلی رم در شرق بودند؛ نبرد حران و سردارانی چون سورنا نام این دوره را در تاریخ نظامی ماندگار کرده است.

سورناحدود ۸۴ تا ۵۲ پیش از میلادسپهبد اشکانی، فرماندهٔ سپاه ایران در نبرد حران

ساسانیان

۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی

آخرین شاهنشاهی ایران پیش از اسلام که با اردشیر بابکان آغاز شد؛ دوره‌ای از دولت متمرکز، دین رسمی زرتشتی، هنر صخره‌نگاری، دانشگاه گندی‌شاپور و رقابت طولانی با روم و بیزانس.

اردشیر بابکانحدود ۱۸۰ تا ۲۴۲ میلادیبنیان‌گذار شاهنشاهی ساسانی شاپور یکمحدود ۲۱۵ تا ۲۷۰ میلادیدومین شاهنشاه ساسانی بزرگمهرسدهٔ ششم میلادی (تاریخ زادن و مرگ نامعلوم)حکیم و وزیر نامدار دوران ساسانی خسرو انوشیروانحدود ۵۱۲ تا ۵۷۹ میلادیشاهنشاه ساسانی، مشهور به «دادگر»

سده‌های نخستین اسلامی

سده‌های ۷ تا ۱۰ میلادی

از فروپاشی ساسانیان تا برآمدن حکومت‌های ایرانی طاهری، صفاری، سامانی و آل‌بویه؛ دوره‌ای که زبان فارسی دری دوباره زبان شعر و دیوان شد و رودکی و فردوسی در آن بالیدند.

خوارزمیحدود ۷۸۰ تا حدود ۸۵۰ میلادیریاضی‌دان، ستاره‌شناس و جغرافی‌دان؛ بنیان‌گذار جبر یعقوب لیث صفاریحدود ۲۲۵ تا ۲۶۵ قمری (حدود ۸۴۰–۸۷۹ میلادی)بنیان‌گذار دودمان صفاریان و فرمانروای سیستان اسماعیل سامانی۲۳۴ تا ۲۹۵ قمری (۸۴۹–۹۰۷ میلادی)امیر سامانی فرارود و خراسان، بنیادگذار قدرت سامانیان رودکیحدود ۲۴۴ تا ۳۲۹ قمری (حدود ۸۵۸ تا ۹۴۰/۹۴۱ میلادی)شاعر و خنیاگر دربار سامانیان، پدر شعر فارسی محمد بن زکریای رازی۲۵۱ تا ۳۱۳ قمری (۸۶۵–۹۲۵ میلادی)پزشک، کیمیاگر و فیلسوف؛ نویسندهٔ الحاوی فارابیحدود ۸۷۰ تا ۹۵۰ یا ۹۵۱ میلادی (درگذشت: رجب ۳۳۹ قمری)فیلسوف، منطق‌دان و نظریه‌پرداز موسیقی؛ ملقب به «معلم ثانی» فردوسی۳۲۹ تا ۴۱۱ یا ۴۱۶ قمری (۹۴۰ تا ۱۰۲۰ یا ۱۰۲۵ میلادی)شاعر حماسه‌سرا، سرایندهٔ شاهنامه

غزنویان و سلجوقیان

۱۰۰۰ تا ۱۲۲۰ میلادی

روزگار شکوفایی علم و ادب فارسی: ابن‌سینا، بیرونی، خیام، ناصرخسرو و نظامی، نظامیه‌ها و وزیرانی چون خواجه نظام‌الملک، در سایهٔ دولت‌های غزنوی و سلجوقی.

سلطان محمود غزنوی۳۶۱ تا ۴۲۱ قمری (۹۷۱–۱۰۳۰ میلادی)سلطان غزنوی، فاتح هند و حامی شاعران فارسی‌گوی ابوریحان بیرونی۳۶۲ تا پس از ۴۴۲ قمری (۹۷۳ – پس از ۱۰۵۰ میلادی)دانشمند همه‌چیزدان، ریاضی‌دان، ستاره‌شناس و هندشناس ابن‌سیناحدود ۳۷۰ تا ۴۲۸ قمری (حدود ۹۸۰–۱۰۳۷ میلادی)فیلسوف و پزشک، نویسندهٔ قانون و شفا؛ ملقب به شیخ‌الرئیس ناصرخسرو۳۹۴ تا حدود ۴۶۵–۴۸۱ قمری (۱۰۰۴ تا میان ۱۰۷۲ و ۱۰۸۸ میلادی)شاعر، فیلسوف، جهانگرد و داعی اسماعیلی؛ نویسندهٔ سفرنامه خیام۴۳۹ تا ۵۲۶ قمری (۱۰۴۸–۱۱۳۱ میلادی)؛ برخی منابع مرگ او را ۵۱۷ قمری (۱۱۲۳ م) می‌دانندریاضی‌دان، ستاره‌شناس، فیلسوف و شاعر رباعی‌سرا ملکشاه سلجوقی۴۴۷ تا ۴۸۵ قمری (۱۰۵۵–۱۰۹۲ میلادی)سومین سلطان سلجوقی، پادشاه دوران اوج سلجوقیان نظامی گنجویحدود ۵۳۵ تا اوایل سدهٔ هفتم قمری (حدود ۱۱۴۱ تا حدود ۱۲۰۹ میلادی)شاعر داستان‌سرا، سرایندهٔ خمسه (پنج گنج) عطار نیشابوریحدود ۵۴۰ تا ۶۱۸ قمری (حدود ۱۱۴۵ تا ۱۲۲۱ میلادی)شاعر و عارف، سرایندهٔ منطق‌الطیر و نویسندهٔ تذکرةالاولیا بابا افضل کاشانیسدهٔ ششم قمری تا حدود ۶۱۰ قمری (درگذشت حدود ۱۲۱۳–۱۲۱۴ میلادی)حکیم، نویسندهٔ آثار فلسفی به نثر فارسی و رباعی‌سرا شهاب‌الدین سهروردیحدود ۵۴۹ تا ۵۸۷ قمری (۱۱۵۴–۱۱۹۱ میلادی)فیلسوف و عارف، بنیان‌گذار حکمت اشراق؛ ملقب به شیخ اشراق

مغول، ایلخانان و تیموریان

۱۲۲۰ تا ۱۵۰۱ میلادی

از یورش مغول تا پایان تیموریان؛ با وجود ویرانی‌های بزرگ، دوران مولوی، سعدی، حافظ، خواجه نصیر، رصدخانهٔ مراغه، جمشید کاشانی و مکتب نگارگری هرات است.

خواجه نصیرالدین طوسی۵۹۷ تا ۶۷۲ قمری (۱۲۰۱–۱۲۷۴ میلادی)فیلسوف، متکلم، ریاضی‌دان و ستاره‌شناس؛ بنیان‌گذار رصدخانهٔ م… مولوی۶۰۴ تا ۶۷۲ قمری (۱۲۰۷ تا ۱۲۷۳ میلادی)شاعر و عارف، سرایندهٔ مثنوی معنوی و دیوان شمس سعدیحدود ۶۰۶ تا ۶۹۰ یا ۶۹۱ قمری (حدود ۱۲۱۰ تا ۱۲۹۱/۱۲۹۲ میلادی)شاعر و نویسنده، سرایندهٔ بوستان و نویسندهٔ گلستان عبدالرزاق کاشانیحدود ۶۵۰ تا ۷۳۶ قمری (حدود ۱۲۵۲–۱۳۳۵ میلادی)عارف و صوفی، شارح آثار ابن عربی و نویسندهٔ تأویلات القرآن حافظحدود ۷۱۵–۷۲۷ تا ۷۹۲ هجری قمری (حدود ۱۳۱۵–۱۳۲۵ تا ۱۳۹۰ میلادی)شاعر غزل‌سرا، سرایندهٔ دیوان حافظ غیاث‌الدین جمشید کاشانیحدود ۷۵۹ تا ۸۰۸ خورشیدی (حدود ۱۳۸۰–۱۴۲۹ میلادی)ریاضی‌دان و اخترشناس، مدیر علمی رصدخانهٔ سمرقند کمال‌الدین بهزادحدود ۸۵۵–۸۶۵ تا ۹۴۲ هجری قمری (حدود ۱۴۵۵ تا ۱۵۳۵ میلادی)نگارگر و سرپرست کتابخانهٔ سلطنتی هرات و تبریز

صفویان

۱۵۰۱ تا ۱۷۳۶ میلادی

دولتی که ایران را پس از سده‌ها دوباره یکپارچه کرد؛ اصفهان، میدان نقش جهان، مکتب فلسفی اصفهان با ملاصدرا و هنر رضا عباسی از میراث این دوره است.

شاه اسماعیل یکم۸۹۲ تا ۹۳۰ قمری (۱۴۸۷–۱۵۲۴ میلادی)بنیان‌گذار و نخستین پادشاه دودمان صفوی

محتشم کاشانیحدود ۹۳۵ تا ۹۹۶ قمری (حدود ۱۵۲۸–۱۵۸۸ میلادی)شاعر دورهٔ صفوی، سرایندهٔ ترکیب‌بند «باز این چه شورش است» شیخ بهایی۹۲۵ تا ۱۰۰۰ خورشیدی (۱۵۴۷–۱۶۲۱ میلادی؛ برخی منابع ۱۵۴۶–۱۶۲۲)فقیه، ریاضی‌دان، اخترشناس و شاعر؛ شیخ‌الاسلام اصفهان در دور… رضا عباسیحدود ۹۷۳ تا ۱۰۴۴ هجری قمری (حدود ۱۵۶۵ تا ۱۶۳۵ میلادی)نگارگر و طراح مکتب اصفهان در دورهٔ صفوی شاه عباس یکم۹۷۸ تا ۱۰۳۸ قمری (۱۵۷۱–۱۶۲۹ میلادی)پنجمین پادشاه صفوی و سازندهٔ اصفهان پایتخت ملاصدراحدود ۹۷۹ تا ۱۰۴۵ یا ۱۰۵۰ قمری (حدود ۱۵۷۱ – ۱۶۳۵ یا ۱۶۴۰ میلادی)فیلسوف و حکیم الهی، بنیان‌گذار حکمت متعالیه

فیض کاشانی۱۰۰۷ تا ۱۰۹۰ قمری (۱۵۹۸–۱۶۷۹ میلادی)فقیه، محدث، حکیم، عارف و شاعر دورهٔ صفوی

افشاریان و زندیان

۱۷۳۶ تا ۱۷۹۶ میلادی

دورهٔ کوتاه و پرتلاطم نادرشاه افشار با لشکرکشی‌های بزرگش و آرامش نسبی دوران کریم‌خان زند و شیراز زندیه.

نادرشاه افشار۱۱۰۰ تا ۱۱۶۰ قمری (۱۶۸۸–۱۷۴۷ میلادی؛ به روایتی تولد در ۱۶۹۸)بنیان‌گذار دودمان افشاریه و فرمانده نظامی کریم‌خان زندحدود ۱۱۱۹ تا ۱۱۹۳ قمری (حدود ۱۷۰۵–۱۷۷۹ میلادی)بنیان‌گذار دودمان زندیه، فرمانروا با عنوان وکیل‌الرعایا ملا مهدی نراقی۱۱۲۸ تا ۱۲۰۹ قمری (۱۷۱۵–۱۷۹۵ میلادی)فقیه، حکیم و عالم اخلاق شیعه، نویسندهٔ جامع السعادات

قاجار

۱۷۸۹ تا ۱۹۲۵ میلادی

دوران رویارویی ایران با جهان مدرن: جنگ‌های ایران و روس، اصلاحات امیرکبیر و دارالفنون، انقلاب مشروطه و نخستین مجلس.

آقامحمدخان قاجار۱۱۵۵ تا ۱۲۱۱ قمری (۱۷۴۲–۱۷۹۷ میلادی)بنیان‌گذار دودمان قاجار و شاه ایران صبای کاشانیحدود ۱۱۷۹ تا ۱۲۳۸ قمری (حدود ۱۷۶۵–۱۸۲۲ میلادی)ملک‌الشعرای دربار فتحعلی‌شاه قاجار، سرایندهٔ شاهنشاه‌نامه ملا احمد نراقی۱۱۸۵ تا ۱۲۴۵ قمری (۱۷۷۱–۱۸۲۹ میلادی)فقیه و مجتهد شیعه، نویسندهٔ معراج السعاده و شاعر با تخلص صفا… قائم‌مقام فراهانی۱۱۵۸ تا ۱۲۱۴ خورشیدی (۱۷۷۹–۱۸۳۵ میلادی)صدراعظم محمدشاه قاجار، نویسنده و شاعر، صاحب «منشآت» عباس میرزا۱۱۶۸ تا ۱۲۱۲ خورشیدی (۱۷۸۹–۱۸۳۳ میلادی)ولیعهد و نایب‌السلطنهٔ قاجار، فرماندهٔ جنگ‌های ایران و روس و … امیرکبیرحدود ۱۱۸۵ تا ۱۲۳۰ خورشیدی (۱۸۰۷–۱۸۵۲ میلادی)صدراعظم ناصرالدین شاه و بنیان‌گذار دارالفنون ناصرالدین شاه۱۲۱۰ تا ۱۲۷۵ خورشیدی (۱۸۳۱–۱۸۹۶ میلادی)چهارمین شاه قاجار (۱۲۲۷–۱۲۷۵ خ)

کمال‌الملک۱۲۲۷ تا ۱۳۱۹ خورشیدی (۱۸۴۸–۱۹۴۰ میلادی؛ زادسال محل اختلاف)نقاش، نقاش‌باشی دربار قاجار و بنیان‌گذار مدرسهٔ صنایع مستظرفه باقرخانزادهٔ حدود ۱۲۴۰ تا ۱۲۵۰ خورشیدی، درگذشتهٔ ۱۲۹۵ خورشیدی (حدود ۱۸۶۱/۱۸۷۰–۱۹۱۶ میلادی)از سرداران جنبش مشروطه، رهبر مجاهدان محلهٔ خیابان تبریز ستارخانحدود ۱۲۴۵ تا ۱۲۹۳ خورشیدی (حدود ۱۸۶۶–۱۹۱۴ میلادی)از سرداران جنبش مشروطه، رهبر مقاومت تبریز سید حسن مدرسحدود ۱۲۴۹ تا ۱۳۱۶ خورشیدی (حدود ۱۸۷۰–۱۹۳۷ میلادی)مجتهد شیعه، نمایندهٔ مجلس شورای ملی و سیاستمدار حسن پیرنیا۱۲۵۰ تا ۱۳۱۴ خورشیدی (۱۸۷۱–۱۹۳۵ میلادی)سیاستمدار، حقوق‌دان و تاریخ‌نگار؛ چهار بار نخست‌وزیر ایران میرزا کوچک‌خان جنگلی۱۲۵۹ تا ۱۳۰۰ خورشیدی (۱۸۸۰–۱۹۲۱ میلادی)مبارز مشروطه‌خواه، رهبر نهضت جنگل گیلان

پهلوی

۱۳۰۴ تا ۱۳۵۷ خورشیدی (۱۹۲۵–۱۹۷۹)

دورهٔ نوسازی دولت، دانشگاه تهران، ملی شدن نفت و تحولات گستردهٔ اجتماعی؛ روزگار نیما، هدایت، فروغ، سپهری و کمال‌الملک در هنر و ادبیات.

سهراب سپهری۱۳۰۷ تا ۱۳۵۹ خورشیدی (۱۹۲۸–۱۹۸۰ میلادی)شاعر و نقاش؛ سرایندهٔ «هشت کتاب» غلامرضا تختی۱۳۰۹ تا ۱۳۴۶ خورشیدی (۱۹۳۰–۱۹۶۸ میلادی)کشتی‌گیر آزادکار، قهرمان المپیک ۱۹۵۶ و پهلوان ایران فروغ فرخزاد۱۳۱۳ تا ۱۳۴۵ خورشیدی (۱۹۳۴–۱۹۶۷ میلادی)شاعر، فیلم‌ساز؛ سازندهٔ مستند «خانه سیاه است»

ایران معاصر

از ۱۳۵۷ خورشیدی (۱۹۷۹)

چهره‌های ماندگار علم، هنر و ورزش ایران در دهه‌های پس از انقلاب ۱۳۵۷ که درگذشته‌اند و نامشان در تاریخ فرهنگی ایران ثبت شده است.

عزت‌الله انتظامی۱۳۰۳ تا ۱۳۹۷ خورشیدی (۱۹۲۴–۲۰۱۸ میلادی)بازیگر تئاتر، سینما و تلویزیون علی حاتمی۱۳۲۳ تا ۱۳۷۵ خورشیدی (۱۹۴۴–۱۹۹۶ میلادی)کارگردان، فیلمنامه‌نویس و نمایشنامه‌نویس مریم میرزاخانی۱۳۵۶ تا ۱۳۹۶ خورشیدی (۱۹۷۷–۲۰۱۷ میلادی)ریاضی‌دان، استاد دانشگاه استنفورد و برندهٔ مدال فیلدز